Neue Sorge i Herzogs-Acker

Herb Neue Sorge

na herbie Królewca w dolnym rzędzie pośrodku.

Wiadomo za to na pewno, że w XVI wieku na miejscu przyszłej dzielnicy Neue Sorge znajdowały się książęce (państwowe) grunty rolne, a mówiąc po prostu – pola orne. Nazywano je wówczas Kalthöfischer Acker (pola kalthofskie). Po 300 latach, na pamiątkę książęcej własności, część terenu, która nie została zabudowana w powstałym Neue Sorge, będzie nosić nazwę Herzogs-Acker. Przekształcenie książęcych pastwisk we Freiheit (podmiejską słobodę) jest ściśle związane z działalnością elektorów brandenburskich w Prusach Wschodnich, a przede wszystkim z aferami małżeńskimi ojca i syna – Joachima Fryderyka (1546–1608) i Jana Zygmunta (1572–1619). Nawet w Brandenburgii było jasne, że pruska korona książęca może wkrótce zostać bez gospodarza z powodu choroby księcia Albrechta Fryderyka (1553–1618) i braku jego potomków. Dlatego Joachim Fryderyk zawczasu, w 1594 roku, ożenił swojego syna z pierwszą córką Albrechta Fryderyka, Anną Pruską (1576–1625). Lecz oto 25 kwietnia 1603 roku umiera Jerzy Fryderyk (1539–1603), który był regentem przy chorym księciu. Kilka znakomitych rodów europejskich jednocześnie pretendowało do tego, by osadzić swojego przedstawiciela jako regenta na pruskim tronie. Wówczas owdowiały w 1602 roku elektor brandenburski Joachim Fryderyk sam wyraził chęć zawarcia prawowitego małżeństwa z czwartą córką Albrechta Fryderyka, Eleonorą Pruską (1583–1607). Ani jemu samemu, ani nikomu innemu w tamtych latach nie przeszkadzało, że pan młody był o 37 lat starszy od panny młodej i o siedem lat starszy od jej ojca, a także to, że w ten sposób stawał się szwagrem własnego syna.

Neue Sorge na rekonstrukcji mapy miast, słobód i dzielnic Królewca sprzed zjednoczenia w 1724 roku.

Herzogs Ackerna mapie Królewca z 1809 roku, jeszcze bez koszar „Kronprinz”.

Za to bliskie pokrewieństwo z rodziną księcia pozwoliło Joachimowi Fryderykowi prosić króla polskiego o prawo do regencji przy niezdolnym do rządów Albrechcie Fryderyku. Prawo to uzyskał w 1605 roku po długich rokowaniach ze stroną polską.

Neue Sorge i Herzogs-Acker na mapie Królewca z 1885 roku.

Tyle że prawowitego księcia nie przeżył i zdążył sprawować nowy urząd zaledwie trzy lata. Za to jego syn Jan Zygmunt, będąc jednocześnie spadkobiercą poprzedniego regenta i zięciem znajdującego się pod opieką księcia, otrzymał stanowisko regenta już bez długich zwłok. Wprawdzie istniały dwie okoliczności, które mogły mu przeszkodzić w zajęciu miejsca samego księcia po jego śmierci: po pierwsze, był kalwinistą, co dla ówczesnych luteranów było gorsze, niż gdyby był katolikiem; po drugie, miejscowa elita szlachecka w ogóle nie chciała widzieć w Prusach ani regenta, ani księcia z Brandenburgii, lecz dążyła do pójścia drogą „republiki szlacheckiej” z monarchą obieralnym i ograniczeniem jego władzy. I właśnie po to, by zapewnić sobie poparcie najznakomitszych i najbogatszych rodów Królewca, Jan Zygmunt zaczął rozdawać bardzo cenne ziemie z „funduszu książęcego”. To rozdawnictwo ziem niewątpliwie przybliżyło dzień (16 października 1612), w którym stany królewieckie po roku sporów złożyły wreszcie przysięgę nowemu regentowi. Nawiasem mówiąc, na planie miasta Beringa (1613) dzielnica ta nazywa się już Neusorg. Po śmierci księcia Albrechta Fryderyka w 1618 roku Jan Zygmunt doprowadził do tego, że tytuł księcia Prus przeszedł na brandenburską linię Hohenzollernów.

Są wszelkie podstawy, by przypuszczać, że wartość i prestiż posiadłości w Neue Sorge wzrosły wraz ze wzniesieniem w latach 1626–36 wokół Królewca i jego przedmieść pierwszego obwodu wałów (inaczej: pierwszego pierścienia bastionowego). Po jego zbudowaniu Neue Sorge znalazło się wewnątrz umocnień wałowych Królewca, stając się jego północno-wschodnią dzielnicą graniczną. Wprawdzie zabudowa Neue Sorge nie sięgała wtedy jeszcze nawet wału miejskiego, ale trzeba oddać sprawiedliwość matematykowi i fortyfikatorowi Johannowi Straussowi (1590–1630), który spojrzał wiele lat naprzód i zaprojektował przebieg wałów i bastionów w taki sposób, że 200 lat później został on jedynie nieznacznie skorygowany, a w ogólnych zarysach wyznaczał granice miasta przez prawie trzy stulecia. W północno-wschodniej części granice Neue Sorge nie dochodziły do samych umocnień wałowych – pomiędzy nimi znajdowały się tu książęce grunty rolne, owe Herzogs-Acker. Na odcinku przed Neue Sorge i Herzogs-Acker obwód wałów tworzyły cztery bastiony i brama Neu Sorge Thor (pisownia z XVII–XVIII wieku). O tej bramie miejskiej należy opowiedzieć dokładniej. Podobnie jak inne bramy starego pierścienia bastionowego, była drewniana i obsypana ziemią. Ale tylko ona spośród bram miejskich pierwszych umocnień wałowych została z czasem przeniesiona w inne miejsce, i to jeszcze zanim ziemne bastiony zastąpił drugi pierścień bastionowy.

Stary budynek Królewieckiej Akademii Sztuk Pięknych przy Königstraße.

Brama Neue Sorge znajdowała się tam, gdzie obecnie prawe skrzydło koszar „Kronprinz” wychodzi na ulicę Litewski Wał.

Brama Królewska w połowie XIX wieku.

Na dzisiejszej mapie miasta jej położenie wygląda nielogicznie, ponieważ aby wyjechać przez nią w kierunku Gurjewska (Neuhausen), trzeba by w obrębie miasta nadłożyć drogi w lewo, a potem już za miastem z powrotem w prawo, co znacznie wydłużało trasę. Ale w tamtych czasach główna ulica Neue Sorge prowadziła prosto do tej bramy. Nie zachowały się żadne wizerunki bramy Neue Sorge, jednak sądząc po planach miasta z pierwszej połowy XVIII wieku, była ona skromniejsza rozmiarami niż sąsiednie bramy Rossgarten i Sackheim.

Status nowej dzielnicy został znacznie podniesiony za Wielkiego Elektora Fryderyka Wilhelma. To on w 1662 roku uczynił Neue Sorge książęcym Freiheitem – słobodą nieposiadającą praw miejskich, ale mającą pewne atrybuty miejskie, którymi dla Neue Sorge stały się pieczęć sądowa i umieszczony na niej własny herb dzielnicy. Na herbie (w zachowanej do naszych czasów wersji) na białym polu przedstawiono rękę wyciągającą z obłoku węgielnicę oraz dwoje oczu. Mniej więcej w tym samym czasie Kalthöfischer Acker także ostatecznie zaczęto nazywać Neue Sorge. W Królewcu nazwę tę wiązano z Bogusławem Radziwiłłem (1620–69), litewskim magnatem, którego zajęty nieustannymi wojnami elektor Fryderyk Wilhelm mianował w 1657 roku swoim namiestnikiem w Prusach. Według legendy, gdy Radziwiłłowi oznajmiono, że teraz w jego gestii będzie nowy Freiheit, wykrzyknął: „Wieder eine neue Sorge!” (Znowu nowe zmartwienie!). Zresztą w języku niemieckim słowo Sorge w pewnym kontekście może oznaczać także „gospodarstwo”, „przedsiębiorstwo”, przyjmijmy więc, że w tej wersji pochodzenia nazwy Neue Sorge znaczy „Nowe gospodarstwo”. Ale tę piękną królewiecką legendę obraca w perzynę wspomniany wyżej plan miasta Beringa, wydany 49 lat przed tym wydarzeniem – figuruje na nim już Neusorg.

I znowu zbieg okoliczności: Neue Sorge otrzymuje status Freiheitu właśnie w okresie, gdy Wielki Elektor Fryderyk Wilhelm zmagał się z królewiecką szlachtą i mieszczaństwem, które odmówiły złożenia mu przysięgi jako prawowitemu księciu pruskiemu.

Königstraße 28. Budynek sejmu prowincjonalnego (krajowego).

W odpowiedzi Fryderyk Wilhelm zaczyna rozdawać książęce ziemie w Neue Sorge tym, którzy gotowi są uznać go za swojego suwerena, kierując się przede wszystkim, rzecz jasna, najznakomitszymi i najbogatszymi rodzinami.

Gimnazjum „Friedrichskollegium” przy Jägerhofstraße.

Jeśli po prostu wymienić niektórych szlachciców, którzy otrzymali wtedy działki pod pałace i dwory w Neue Sorge, od razu rozpoznamy w nich nazwiska znane jeszcze z czasów zakonnych, a także te, które w przyszłości będą wielokrotnie pojawiać się w historii Prus: Polenz, Wallenrodt, Kanitz, Schlieben, Röder, Goltz, Lesgewang, Flanß i wiele innych. Później dzielnica ta liczbą bogatych domów i barokowych pałaców mogła rywalizować z najbardziej dotąd prestiżową słobodą Zamkową – Burgfreiheit.

A jednak w pierwszym okresie Neue Sorge, podobnie jak szereg innych Freiheitów, zabudowywało się powoli, a znaczna część jego terenu nadal służyła typowym potrzebom wiejskim: wypasowi bydła, sianokosom, uprawie zbóż i ogrodnictwu. Wielu szlachciców i mieszczan obdarowanych tu przez elektora ziemią miało już domy bliżej zamku, dlatego nowe działki sprzedawali lub wydzierżawiali. Nie było w tym nic obraźliwego dla strony obdarowującej, ponieważ ziemie rozdawano właśnie po to, by nagrodzeni tym podarunkiem szlachcice mogli pomnożyć swoje kapitały. Podobnie jak w innych słobodach, w Neue Sorge najpierw zabudowywano centralną ulicę Freiheitu, która nosiła tę samą nazwę – Neue Sorge. Była wtedy prosta jak strzała i prowadziła do bramy miejskiej o tej samej nazwie (Neue Sorge). Ponadto domy intensywnie budowano w zachodniej części Freiheitu, bliżej zamku Królewiec. Własnego kościoła Neue Sorge nie miało, mieszkańcy Freiheitu należeli do parafii Roßgarten. Jednak wobec niewielkiej liczby mieszkańców Neue Sorge i bliskości kościoła na Roßgarten nie było to szczególną niedogodnością.

13.06.1724 trzy miasta nad Pregołą wraz ze swoimi Freiheitami połączono w jedno miasto Królewiec. Państwowe Freiheity, do których należało także Neue Sorge, znalazły się na terenie miasta, ale do reformy miejskiej z 1808 roku podlegały królowi, którego przedstawiciele zarządzali własnością królewską z zamku. Sytuacja ta utrzymywała się dlatego, że magistraty niezwykle niechętnie odpowiadały na inicjatywy króla dotyczące budowy jakichkolwiek obiektów o znaczeniu państwowym na terenie miast.

Tramwaj na Königstraße. Do Bramy Królewskiej kursowała tu „szóstka”, do lotniska „Devau” – „dwójka”.

Choć średniowieczne prawo chełmińskie de iure przestało obowiązywać w 1620 roku, wszystkie nowe ustawy miejskie tak czy inaczej opierały się na nim i zakładały szeroką autonomię magistratów.

Königstraße 53. Południowe wejście do Pasażu Królewieckiego.

I wystarczyło, by król napomknął o potrzebie umieszczenia w mieście jakiegoś urzędu państwowego, a zaczynały się wielomiesięczne targi. Mieszczanie wyciągali z archiwów miejskich dawne przywileje i nowsze edykty o prawach i swobodach i na podstawie punktów tych dokumentów żądali od króla ustępstw w zamian. Natomiast na terenach państwowych Freiheitów dla monarchy nie istniały żadne ograniczenia.

W 1733 roku król Fryderyk Wilhelm I, sam będąc kalwinistą, przeznaczył 12 000 talarów na budowę kościoła reformowanego dla francuskiej gminy Królewca. Było to nieco mniej niż 2/3 całkowitego kosztu jego wzniesienia. Budowę powierzono królewskiemu architektowi Joachimowi Ludwigowi Schultheissowi von Unfriedt (1678–1753). Budynek w stylu rokoko wzniesiono w latach 1733–36 na samym początku ulicy Neue Sorge. Jednocześnie obok kościoła wydzielono teren pod cmentarz reformowany. Poświęcenie Francuskiego Kościoła Reformowanego odbyło się 29 lipca 1736 roku w obecności samego króla. Do 1817 roku kazania wygłaszano w nim wyłącznie po francusku. Minie 70 lat i królewska inwestycja (owe 12 000) zwróci się z nawiązką – to właśnie pastor królewieckiego kościoła francuskiego La Canal przekona Napoleona, by obniżył kontrybucję Prus na mocy pokoju tylżyckiego (1807) o 8 mln franków.

11 listopada 1764 roku około siódmej wieczorem z powodu niedogaszonych węgli na jednym ze statków stojących przy nabrzeżu w Lastadii wybuchł pożar. Sztormowy wiatr, wiejący tego wieczoru w kierunku Löbenichtu, przeniósł ogień z płonącego statku na najbliższe zabudowania. Pożar, przeskakując z domu na dom, ruszył na wschód; wraz z sąsiednimi Freiheitami zapłonęło także Neue Sorge. Pożar był tak niszczycielski, że po nim zmieniła się nawet sieć ulic dzielnicy. W trakcie przebudowy kwartałów główna ulica, wciąż nosząca nazwę Neue Sorge, przesunęła się na południe i biegła teraz od centrum miasta dokładnie na wschód.

Pasażem można było przejść z Königstraße na Vorder Roßgarten i z powrotem (zob. niżej).

Podobnie jak dawna Neue Sorge była prosta i szeroka, ale na końcu dochodziła do wału miejskiego. Odchodziły od niej ulice Jägershof i Kalthöfsche Gasse. Ta ostatnia, zataczając łuk, prowadziła do bramy miejskiej Neue Sorge.

1901 . 1 – Pasaż; 2 – Francuski Kościół Reformowany (na rogu ul. Tiulenina i Frunzego); 3 – Akademia Sztuk Pięknych (na rogu ul. Frunzego i 9 Kwietnia); 4 – Restauracja „Deutsche Ressource”; 5 – Gimnazjum „Friedrichskollegium”; 6 – Muzeum „Prussia”; 7 – Landhofmeisterstraße (ul. Tiulenina); 8 – Vorder Roßgarten (ul. Kliniczna); 9 – Königstraße (ul. Frunzego); 10 – Sejm prowincjonalny (krajowy).

Wprawdzie niedogodność ta nie trwała długo – już w 1765 roku w wale miejskim, w miejscu, gdzie dochodziła do niego ulica Neue Sorge, przekopano przejazd, na miejscu którego wzniesiono Bramę Gąbińską (Gumbinner Tor). Starą bramę Neue Sorge zasypano.

Po tym, jak 14 lipca 1807 roku w bitwie pod Friedlandem (Prawdinsk) Prusy i Rosja przegrały wojnę IV koalicji (1806–07), zawarto pokój tylżycki. Postanowienia tego traktatu pokojowego w części dotyczącej Prus utrwaliły ich całkowitą kapitulację, i to nawet bez udziału strony pruskiej. Napoleon pozwolił zachować pruską państwowość pod obowiązkowym warunkiem zawarcia sojuszu wojskowego między Prusami a Francją. Warunki pokoju podzieliły pruskie wyższe sfery. Część przedstawicieli kół wojskowych i politycznych uznała za niemożliwe służenie królowi (i Napoleonowi jako sojusznikowi), porzuciła służbę, a część z nich wstąpiła na służbę cesarza rosyjskiego Aleksandra I. Jednak większość wojskowych i polityków uznała, że nadszedł dogodny moment na przeprowadzenie reform i odnowienie pruskiego systemu państwowego. Tym bardziej że sam Napoleon był zwolennikiem głębokiego reformowania konserwatywnych państw europejskich. Pod naciskiem z dwóch stron król Fryderyk Wilhelm III, któremu w innych okolicznościach żadne reformy nie byłyby potrzebne, zgodził się na utworzenie specjalnej komisji państwowej, która zajęła się reformowaniem pruskiego systemu wojskowego i administracyjnego. Była też trzecia strona, która popierała kurs reform i wywierała nacisk na króla – jego żona, królowa Luiza. Reformy w Prusach były umiarkowanie mieszczańskie i jeszcze bardziej umiarkowanie demokratyczne. W żaden sposób nie naruszały władzy i pozycji monarchy, miały natomiast skonsolidować naród Prus i zjednoczyć go interesami państwowymi wokół postaci króla. Dla Neue Sorge wynikiem tych reform była zmiana statusu z królewskiego Freiheitu na dzielnicę miejską (19.11.1808), przemianowanie Bramy Gąbińskiej na Królewską (1811), a także kolejna zmiana nazwy głównej ulicy, która również stała się Królewską – Königstraße. Ponadto w Neue Sorge zaczęły pojawiać się instytucje niedawno utworzonej Landwehry – rezerwy wojskowej II rzutu – oraz zreformowanej pruskiej armii regularnej.

Koszary „Kronprinz” jesienią 2024 roku – niby nie opuszczone, ale wyglądają smutno.

30 sierpnia 1843 roku przed Bramą Królewską odbyła się uroczysta ceremonia, która zapoczątkowała budowę drugiego obwodu wałów Królewca. Choć w rzeczywistości wszystko zaczęło się 9 lat wcześniej.

Zbiorowy portret żołnierzy na tle koszar „Kronprinz” (1915).

W 1834 roku stany królewieckie sporządziły petycję do króla Fryderyka Wilhelma III w sprawie wzmocnienia fortyfikacji Królewca. Przekazały ją jednak dopiero następnemu królowi, Fryderykowi Wilhelmowi IV, gdy w 1840 roku przybył do Królewca, by przyjąć przysięgę od poddanych. 19.12.1841 zatwierdzono komisję, w której skład weszli generałowie piechoty Karl Wilhelm Georg von Grolman (1777–1843) i Johann Wilhelm von Krauseneck (1774–1850), a także szef korpusu inżynieryjnego, generał porucznik Ernst Ludwig von Aster (1778–1855). Ten ostatni został autorem generalnego projektu nowych fortyfikacji Królewca. 17.03.1842 zatwierdzono roczny termin na wprowadzenie zmian, szczegółowe dopracowanie i przyjęcie projektu Astera, a 05.04.1843 projekt ten zatwierdzono. Oprócz uroczystej ceremonii przed Bramą Królewską odbyła się jeszcze jedna – na Herzogs-Acker. Tu 15 listopada 1843 roku położono kamień węgielny pod przyszłe koszary obronne „Kronprinz”. Właściwie to wydarzenie dało początek zakrojonej na szeroką skalę budowie obwodu bastionowego, która oficjalnie zakończyła się dopiero w 1862 roku, a na wyspie Lomse (Oktiabrskij) trwała do 1889 roku.

Dziś na koszarach „Kronprinz” można zobaczyć dziwną, choć oficjalną tabliczkę „TWIERDZA FRYDERYKA WIELKIEGO 1759 r.” (zob. niżej). Nie ma w niej ani jednego słowa prawdy. Twierdzą, po zakończeniu budowy, był cały Królewiec. Koszary obronne to odrębny rodzaj budowli fortyfikacyjnej, taki sam jak na przykład bastion czy rawelin. W 1759 roku do ich budowy pozostawały równo 84 lata. Nie mają też one nic wspólnego z królem Fryderykiem II Wielkim – nazwano je na cześć następcy tronu Wilhelma, przyszłego króla pruskiego i pierwszego cesarza Niemiec Wilhelma I (1797–1888).

„Dziwna” tabliczka na koszarach „Kronprinz”.

Koszary miały dwa podstawowe przeznaczenia: w czasie pokoju służyły do zakwaterowania żołnierzy i prowadzenia ćwiczeń musztry, a w razie oblężenia miasta-twierdzy ich strzelnice i górna platforma pozwalały prowadzić piętrowy ogień artyleryjski i karabinowy ponad wałami położonego przed nimi bastionu „Grolman”.

Baraki przy bastionie „Grolman”.

W możliwości prowadzenia takiego ognia polegała jedna z ważnych różnic między nowym frontem bastionowym a istniejącym tu od XVII wieku starym pierścieniem bastionowym. Rzecz w tym, że już w XVIII wieku prosty system bastionowy ostatecznie utracił swoje możliwości obronne.

Rozwój artylerii polowej i oblężniczej oraz wzrost liczby dział w armiach doprowadziły do tego, że nieprzyjaciel oblegający twierdzę bastionową mógł skupić w miejscach głównego i pozorowanych uderzeń taką liczbę baterii artyleryjskich, która wielokrotnie przewyższała liczbę dział na wałach twierdzy. Ponadto pojawiła się możliwość prowadzenia ognia stromotorowego pociskami rozpryskowymi i granatami bezpośrednio na kwartały miejskie, ponieważ żadne wały ani mury nie stanowiły przeszkody dla strzelania po torze stromym. Tym samym twierdza traciła swoją główną przewagę nad armią nieprzyjaciela na przedpolu, która wcześniej polegała na tym, że artyleria forteczna znajdowała się względem przedpola na znacznym wzniesieniu, a zatem wygrywała z przeciwnikiem pod względem donośności ognia płaskotorowego. Teraz zaś, według zamysłu fortyfikatorów, odpowiednią gęstość ognia odpowiedzi artylerii fortecznej miało zapewniać jej piętrowe rozmieszczenie w trzech kazamatowanych, wielokondygnacyjnych budowlach. Koszary obronne „Kronprinz” miały również trzecią funkcję: w razie przełamania przez nieprzyjaciela linii wału głównego (co w ogóle było dla twierdzy bastionowej katastrofą) miały stać się lokalną cytadelą, związać ogniem siły wroga, które się przedarły, i bronić się do nadejścia posiłków. Dlatego koszary zaprojektowano do obrony okrężnej; miały własną fosę, dwie kwadratowe trzyćwierciowe wieże na skrzydłach, kaponierę czołową i dużą wieżę szyjową. Wszystkie te elementy miały utrudnić nieprzyjacielowi rozlokowanie się pod murami koszar w celu wykonania wyłomu lub wysadzenia murów.

Osobnej wzmianki zasługuje Brama Królewska. Według zamysłu budowniczych obwodu bastionowego brama ta miała stać się najbardziej reprezentacyjną spośród innych podobnych budowli. Autorem projektu jest architekt Friedrich August Stüler (1800–65). Główną ozdobą bramy stały się trzy rzeźby na fasadzie zwróconej ku miastu.

Brama Królewska w XXI wieku.

Rzeźby (zob. niżej) wykonał nadworny mistrz Friedrich Ludwig Stürmer (1812–64); przedstawiały one założyciela Królewca, króla czeskiego Przemysła Ottokara II (po lewej), pierwszego króla Prus Fryderyka I (pośrodku) i pierwszego księcia Prus Albrechta Hohenzollerna z linii brandenbursko-ansbachskiej.

Od strony miasta bramę zdobią rzeźbiarskie portrety najważniejszych miejscowych postaci politycznych wszech czasów: założyciel miasta, król czeski Przemysł Ottokar II, pierwszy król pruski Fryderyk I, wielki mistrz Zakonu i pierwszy książę w Prusach Albrecht Hohenzollern Brandenburski.

Z całą pewnością można powiedzieć, że nowa brama zarówno wyglądem, jak i położeniem odpowiadała nazwie „Królewska”.

Odcinek umocnień twierdzy osłaniający Herzogs-Acker i Neue Sorge (koszary obronne „Kronprinz”, bastiony „Grolman” i „Kupferteich”, Brama Królewska) zbudowano w pierwszych latach wznoszenia drugiego obwodu bastionowego. Dlatego jego elementy wyszły tu najpotężniejsze i najbardziej okazałe, dokładnie zgodnie z projektem Astera. Później urzędnicy wojskowi i państwowi uświadomili sobie, że budowa wychodzi bardzo droga i że już na tym etapie nowy system umocnień zaczyna się starzeć. Dlatego na innych frontach bastionowych często korygowano projekt w kierunku obniżenia kosztów. Tym bardziej godne uwagi jest to, że właśnie front bastionowy Grolmana jest w naszych czasach najlepiej zachowanym fragmentem pierścienia wałów z XIX wieku.

Pojawienie się ogromnego kompleksu budowli obronnych z pokaźnym garnizonem pociągnęło za sobą budowę w okolicy różnych instytucji resortu wojskowego. W latach 1876–79 między ulicami Königstraße i Alte Reiferbahn (później stała się częścią Yorckstraße) wzniesiono budynki szpitala garnizonowego. W swoim czasie był to imponujący zespół architektoniczny z siedmiu głównych budynków, z których cztery łączyły się galeriami. Przy Königstraße mieściła się też intendentura, a na początku XX wieku przy Friedrichstraße (ul. Tomska) otwarto kasyno oficerskie.

Nie należy jednak sądzić, że Neue Sorge było jakąś królewiecką bazą wojskową – wraz z obiektami resortu wojskowego świetnie współistniały tu instytucje czysto cywilne. Pod koniec XIX wieku Neue Sorge miało dwie szkoły ludowe (20. i 24.), bibliotekę królewską (w 1904 roku przeniesioną na Tragheim), cztery przytułki dla ubogich i inwalidów oraz restaurację „Deutsche Ressource”. W 1890 roku państwo nabyło przy ulicy Jägerhof posiadłość Groß Jägerhof, gdzie do 1893 roku zbudowano nowy gmach dla Friedrichskollegium – jednego z najbardziej znanych królewieckich liceów. W 1901 roku w Friedrichskollegium uczyło się 845 uczniów i pracowało 32 nauczycieli. Pod koniec XIX wieku przy Friedrichstraße (ul. Tomska) otwarto szkołę wyższą dla dziewcząt im. Goethego.

W 1904 roku w budynku pod adresem Königstraße 65/67, po wyprowadzce stąd biblioteki królewskiej (uniwersyteckiej), zamieszkało muzeum „Prussia”. Mieściło się w Neue Sorge do 1923 roku, po czym otrzymało do dyspozycji sale zamku Królewiec. Ponadto w Neue Sorge przy Königstraße mieściły się struktury administracyjne: urząd skarbowy i budynek sejmu prowincjonalnego.

Königstraße 65. Budynek biblioteki uniwersyteckiej, który w 1904 roku przypadł muzeum „Prussia”.

Należy też zaznaczyć, że Neue Sorge było siedzibą miejskiej straży pożarnej. W latach 1890–95 przy Königstraße otwarto budynek Wschodniopruskiego Towarzystwa Pożarowego.

Budynek Wschodniopruskiego Towarzystwa Pożarowego.

Ulica Frunzego 105. Budynek Wschodniopruskiego Towarzystwa Pożarowego obecnie (2024).

A w 1900 roku przy Yorckstraße, po stronie należącej do Neue Sorge, zbudowano budynek strażnicy pożarnej „Wschód” (architekt Paul Mühlbach, 1849–1908).

W 1900 roku otwarto odcinek Królewieckiej Kolei Wąskotorowej (Königsberger Kleinbahn). Przy Bramie Królewskiej otwarto na nim dworzec, który tak też nazwano – „Brama Królewska” (Kleinbahnhof Königstor). Sama linia zaczynała się przy bastionie Butterberg (obecnie znajduje się na nim pomnik „1200 gwardzistów-bohaterów”), dalej biegła wzdłuż wału twierdzy (obecnie prosp. Gwardyjski i ul. Profesora Baranowa), przechodziła na Litauer Wallstraße (ul. Litewski Wał) i po postoju na dworcu przy Bramie Królewskiej skręcała w kierunku Neuhausen (Gurjewsk). Początkowo kończyła się we wsi Prawten (os. Łomonosowo, wykreślone z ewidencji), ale do listopada 1901 roku przedłużono ją przez Kirche Schaaken (Żemczużnoje) do Schaakvitte (Kaszyrskoje). Sieć królewieckich kolei wąskotorowych odegrała ważną rolę w organizacji regularnych przewozów pasażerskich i towarowych między Królewcem a wsiami Sambii. Patrząc na dzisiejszą ulicę Litewski Wał, trudno sobie wyobrazić, że kiedyś biegła nią kolejka wąskotorowa.

Dojście nazistów do władzy w 1933 roku oznaczało dla Neue Sorge kolejną zmianę nazwy głównej ulicy. Königstraße przemianowano na Straße der S.A., na cześć nazistowskich oddziałów szturmowych Sturmabteilung, w skrócie S.A., które w tym okresie były siłową awangardą partii Hitlera, jej siłowym zapleczem. Szturmowcy aktywnie wdawali się w uliczne bijatyki z komunistami, przeciwstawiali się policji, ochraniali imprezy nazistowskie, uczestniczyli w pogromach Żydów. Charakterystyczne, że gdy tylko Hitler zdobył pełnię władzy w kraju, nadmiernie aktywni, często słabo wykształceni, ale pretendujący do wyjątkowej pozycji szturmowcy S.A. zaczęli mocno irytować rząd nazistowski, generalicję Wehrmachtu, a i samego Führera. I Hitler dokonał wyboru nie na korzyść S.A. W trakcie wydarzeń tzw. „nocy długich noży”, które oficjalnie miały miejsce 30 czerwca 1934 roku, a w rzeczywistości rozciągnęły się na tydzień, zabito (rozstrzelano lub „zginęli podczas próby zatrzymania”) najbardziej radykalnych przywódców S.A. i do 200 bojówkarzy-aktywistów. S.A. jako organizacja straciła dawne znaczenie w systemie nazistowskim, ale nazwy ulicy nie zmieniono, przecież wielu towarzyszy partyjnych Hitlera zaczynało swoją działalność w S.A.

Königstraße na początku XX wieku. Arkada z przejściem na ulicę Königseck.

W nocy na 30 sierpnia 1944 roku bombowce brytyjskich Królewskich Sił Powietrznych zrzuciły na Królewiec 480 ton bomb zapalających i burzących. Część z nich spadła także na zachodnie skraje Neue Sorge.

Ulica Frunzego 51. „Kreuz-Apotheke”, gdy jadłodajnia w budynku była już zamknięta, a dach jeszcze się nie zawalił.

Późniejsze kontrolne zdjęcia lotnicze Brytyjczyków utrwaliły całkowite zniszczenie dachów budynków przy Jägershof i Kalthöfsche Straße (obecnie ul. 9 Kwietnia) oraz częściowe zniszczenia przy Königstraße. W szczególności doszczętnie spłonęły budynki Friedrichskollegium, w których przepadła cenna kolekcja dzieł sztuki i książek. Podczas szturmu miasta wozy pancerne Armii Czerwonej weszły tu dopiero w jego ostatnich godzinach, 9 kwietnia 1945 roku. Ale wcześniej Neue Sorge było ostrzeliwane przez artylerię i lotnictwo szturmowe.

Po zakończeniu walk o zdobycie Królewca Neue Sorge włączono do 1. rejonu Królewca (komendantura wojskowa nr 1). Własnej radzieckiej nazwy Neue Sorge nie otrzymało. W dzielnicy uszkodzone były wszystkie budynki, jednak nie mniej niż jedna trzecia z nich była w stanie pozwalającym dość szybko je wyremontować i wykorzystać na mieszkania. Największe zniszczenia odniosła zachodnia część dzielnicy, która spłonęła jeszcze podczas brytyjskiego bombardowania. W pozostałej części dzielnicy były całe kwartały, które przetrwały bomby i pociski, przeplatające się z pustkowiami w miejscach budynków rozebranych. Najlepiej wojenną zawieruchę przetrwały budynki administracyjne o solidnym murze ceglanym.

Zmiany nazw ulic zaczęły jeszcze władze wojskowe miasta, przy czym w Neue Sorge, wobec braku całkiem maleńkich uliczek, prawie wszystkie przedwojenne ulice otrzymały nowe nazwy. 15 września 1947 roku przywrócono ruch tramwajów po ul. Energetycznej (obecnie ul. Frunzego) do Bramy Królewskiej. Później tory odbudowano aż do pętli „Lotnisko” na końcu ulicy 10 Kwietnia (obecnie ul. Jurija Gagarina). Od 1947 roku aż do zawieszenia ruchu na ulicach Frunzego i Jurija Gagarina kursowały tu niezmiennie tramwaje linii nr 4.

Przez ponad 15 lat od zakończenia wojny władzom miejskim nie było w głowie zabudowywanie tej części Leningradzkiego rejonu Kaliningradu, którą stało się dawne Neue Sorge. Może się to wydać zdumiewające, ale Związek Radziecki wysłał na orbitę pierwszego kosmonautę, a jedna z centralnych dzielnic Kaliningradu (i to jeszcze z ulicą Lenina, jak nazywała się wtedy ulica Frunzego) dokładnie w połowie składała się z łysin w miejscu rozebranych ruin.

Ulica Frunzego 51. Celowo eklektyczna „Kreuz-Apotheke” po remoncie.

W 1961 roku zbudowano w niej zaledwie dwa niewielkie domki. Masowa budowa zaczęła się dopiero pod koniec lat 60. i rozwinęła się w pełni w latach 70.

Niegdyś w koszarach „Kronprinz” całe skrzydło zajmował Bałtycki Oddział Państwowego Muzeum Sztuk Pięknych im. A.S. Puszkina – GCSI.

W sumie w latach radzieckich w dzielnicy zbudowano 52 budynki, co obecnie stanowi 45% ogólnej liczby budowli w dawnym Neue Sorge. Wśród nich były dwie szkoły: w 1970 roku – szkoła nr 24 i w 1979 roku – szkoła nr 25. 16 sierpnia 1974 roku oddano do eksploatacji nową linię tramwajową wzdłuż ulicy 9 Kwietnia, ponieważ starą linię po ul. Klinicznej postanowiono zamknąć. Na skrzyżowaniu ulic Frunzego i 9 Kwietnia w wyniku modernizacji sieci tramwajowej zbudowano tzw. „węzeł 100”, czyli Grand Union – skrzyżowanie tramwajowe, na którym wagon tramwajowy, nadjeżdżając z dowolnego z czterech kierunków, mógł skręcić w lewo, w prawo lub pojechać prosto. W ZSRR były tylko trzy takie węzły, obecnie nie pozostał żaden. W 1975 roku linię tramwajową na ulicy Frunzego wyniesiono na pas zieleni. W 1976 roku na rogu ulic Frunzego i 9 Kwietnia otwarto miejski „Dom Usług”. Kontynuowano w ten sposób politykę budowy w mieście monumentalnych gmachów i tworzenia w nich wszelkiego rodzaju kombinatów skupiających pokrewne usługi. W przypadku „Domu Usług” sukces był częściowy – sam budynek, choć rozpoznawalny i z założenia symbolizujący potęgę radzieckiego systemu usług bytowych, wyszedł dość koślawy, a blaszane litery „Dom Usług” na nim wkrótce pokryły się rdzą, co dość trafnie oddawało jego wewnętrzną treść. Krytyka jakości usług regularnie przedostawała się na łamy miejscowych gazet, a sami kaliningradczanie często woleli korzystać z pralni, fryzjerów, zakładów krawieckich i wypożyczalni położonych bliżej domu.

Nie obyło się bez strat – kilka domów odbudowanych po wojnie, wskutek tego, że odbudowa była pośpieszna, a potem zabrakło należytej opieki, popadło w stan zagrożenia katastrofą budowlaną i zostało rozebranych. Pod tym względem stosunkowo poszczęściło się kamienicy czynszowej o przedwojennym adresie Königstraße 31/32, zbudowanej w latach 1900–05 i nazwanej przez ludzi „Kreuz-Apotheke” od częściowo zachowanego napisu. Budynek ten przed wojną rozpowszechniano na pocztówkach ze względu na malowniczą podwójną arkadę, od której zaczynała się ulica Königseck (Narożna). Po wojnie mieścił się tu hotel robotniczy dla rodzin, potem mieszkania, a na parterze ulokowała się „Pielmieniarnia” (stołówka nr 24). Arkada w domu nadal cieszyła się popularnością i trafiła w kadry kilku radzieckich filmów wojennych z lat 50. Ale dom niszczał i do 1987 roku był w tak okropnym stanie, że wykwaterowano z niego mieszkańców. Rozebrać go władze miejskie się nie odważyły, ale i pieniędzy na remont też nie znalazły.

Rozdzielone ulicą Litewski Wał koszary „Kronprinz” i bastion „Grolman” z lotu ptaka. (Zrzut ekranu z filmu na stronie rcn39.ru.)

W częściowo zrujnowanym stanie, za drewnianym płotem, „Kreuz-Apotheke” przetrwała do lat 2010. I dopiero w latach 20. znalazł się dla niej właściciel. Obecnie w wyremontowanym budynku „Kreuz-Apotheke” mieści się centrum biznesowe.

Prywatne muzeum sztuki dekoracyjnej i użytkowej „Blokhauz” nad Potokiem Twierdzowym (Litewskim).

Czasy postradzieckie, zapamiętane przez mieszkańców z nieuzasadnionego niszczenia niemieckiej architektury na rzecz potentatów branży budowlanej, obeszły się z Neue Sorge bardzo łagodnie. W 2006 roku rozebrano odbudowany w uproszczonej formie dom mieszkalny przy ul. Jarosławskiej. Ale ogólnie zabudowa dzielnicy była skromna i punktowa, domy „wtykano” w wolne strefy kosztem pustkowi i terenów zielonych. W sumie od 1991 roku zbudowano 15 budynków. Ostatni akt wandalizmu miał miejsce w 2018 roku, gdy na rzecz dewelopera rozebrano całkiem nadający się do remontu budynek szkoły wyższej dla dziewcząt im. Goethego. Dla budynku przygotowano już dokumenty w celu wpisania go do ewidencji jako obiektu mającego cechy zabytku historii i architektury. Rozbierano go jak zawsze po złodziejsku i bezczelnie, rozpoczynając prace w dzień wolny. Na miejscu rozbiórki zdążyli zrobić sobie public relations gubernator Anton Alichanow i kandydatka na prezydenta Ksienia Sobczak, ale rozbiórka przebiegła bez oglądania się na ich wystąpienia i oświadczenia. Zresztą pozytywne i negatywne zmiany w dawnym Neue Sorge następowały na przemian. Na 750-lecie Królewca (2005) odbudowano Bramę Królewską, w której otwarto oddział Muzeum Oceanu Światowego. Znalazł się też właściciel dla redity bastionu „Kupferteich” – mieści się w nim restauracja piwna „Redjuit”. W 2008 roku ulica Frunzego straciła komunikację tramwajową. W 2020 roku, po 33 latach w stanie ruiny, zrekonstruowano budynek „Kreuz-Apotheke” (zob. wyżej). Projekt wywołał wiele sporów, ale na tle perspektywy całkowitej utraty budynku również i jego można zapisać po stronie aktywów. Wreszcie ostatnie radosne wydarzenie – rozpoczęty remont bastionu „Grolman”.

Zabytki: W sumie w Neue Sorge zachowało się 48 przedwojennych budowli, co stanowi około 40% wszystkich zabudowań w dzielnicy. Zidentyfikowanymi i ujętymi w ewidencji obiektami dziedzictwa kulturowego (zabytkami historii i architektury) są koszary obronne „Kronprinz” (1843–49), brama miejska „Królewska” (1843–47), bastion „Grolman” (1851), reduta bastionu „Kupferteich” (1853–56), budynek strażnicy pożarnej „Wschód” (ul. 1812 Roku 59, 1900), budynek Wschodniopruskiego Towarzystwa Pożarowego (ul. Frunzego 105, 1890–95), budynek urzędu skarbowego (ul. Frunzego 50, 1880–90), dom mieszkalny z apteką i arkadą (ul. Frunzego 51, 1900–05), dom mieszkalny (ul. Frunzego 71, 1870–80), dom mieszkalny (ul. Frunzego 87/89, kon. XIX w.), budynek kasyna oficerskiego (ul. Tomska 19, ok. 1910). Ponadto do rejestru zabytków historii wpisano osobno wał główny, chodniki obronne, kawaliery, kazamatowane trawersy i przedmoście na odcinku Litewskiego Wału przylegającym do bastionu „Grolman”. Dla miłośników historii w Bramie Królewskiej działa oddział Muzeum Oceanu Światowego, a także prywatne muzeum sztuki dekoracyjnej i użytkowej „Blokhauz”, poświęcone kawiarniom, restauracjom i browarom dawnych Prus Wschodnich (zob. zdjęcie wyżej). To ostatnie zajmuje przedmoście bastionu „Grolman” na brzegu Potoku Twierdzowego (Litewskiego). Oczekuje się, że wkrótce ekspozycje muzealne zostaną otwarte w samym bastionie i w koszarach „Kronprinz”.

Krótki wykaz ulic Neue Sorge

(stan na lata 1928–32)

Augustastraße powstała w połowie XVIII wieku i jest jedną ze starych ulic Neue Sorge. W drugiej połowie XIX wieku mieściło się przy niej kilka instytucji wojskowych, ponieważ w bezpośrednim sąsiedztwie koszar „Kronprinz” znajdował się duży plac musztry. Jednak po I wojnie światowej ulica została „zdemilitaryzowana” i przeważały na niej już obiekty cywilne. Ulica nie ucierpiała podczas brytyjskich bombardowań, ale domy przy niej poważnie zniszczono podczas szturmu miasta 6–9 kwietnia 1945 roku. W pierwszych latach powojennych Augustastraße nie została przemianowana i po raz pierwszy pod nową nazwą (razem z ulicą Steilestraße, zob. niżej) jako przedłużenie ul. Griega pojawiła się na planie miasta z 1956 roku. Przy dawnej Augustastraße zachowały się cztery przedwojenne domy, z których jeden jest ujętym w ewidencji obiektem o znaczeniu kulturowym.

Wilhelmstraße prowadziła od Königstraße do Altroßgärter Kirchenstraße (obecnie ul. Nerczyńska). Ulica pojawia się po raz pierwszy na planie z 1763 roku. Pod koniec XVIII wieku nazywała się Nach Herzogs Acker. W 1809 roku po raz pierwszy pojawia się nazwa Wilhelms Gasse, a do 1875 roku ulica sięgnęła aż do Roßgarten. Podczas brytyjskich bombardowań nie ucierpiała, ale domy przy niej częściowo zniszczono podczas szturmu Królewca (6–9 kwietnia 1945). 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego Wilhelmstraße przemianowano na ul. Skarbową, zapewne od stojącego nieopodal budynku urzędu skarbowego. Ale już 01.08.1946 miejski zarząd do spraw cywilnych przemianował ją na Pionierską, przyłączając do niej przy tym dawną Altroßgärter Kirchenstraße (obecnie ul. Nerczyńska). W dalszej kolejności ulica Pionierska składała się z Wilhelmstraße w Neue Sorge i Fahrenheit Straße w Roßgarten. W 1970 roku część ul. Pionierskiej (Wilhelmstraße) znalazła się na terenie szkoły nr 24. Przy dawnej Wilhelmstraße zachował się jeden przedwojenny budynek, który jest zabytkiem architektury.

Dinterstraße pojawiła się w 1894 roku na miejscu pustego placu i budynku Stowarzyszenia Pomocy Ubogim (Hilfs-Verein für Armenpflege). W tym samym roku otrzymała nazwę na cześć Friedricha Gustava Dintera (1760–1831), królewieckiego radcy szkolnego, organizatora oświaty ludowej w Królewcu. Niewielka uliczka łączyła Königstraße i Friedrichstraße. Nie ucierpiała od bombardowań brytyjskich Królewskich Sił Powietrznych, ale podczas szturmu miasta prawie wszystkie domy przy niej uległy fatalnym zniszczeniom i później zostały rozebrane. W latach powojennych nie była przemianowywana i przestała istnieć jako ulica. Jednak w 1968 roku w miejskim spisie ulic po raz pierwszy pojawiła się ulica Janowska, która ulokowała się na miejscu dawnej ul. Dinterstraße. 17.06.2020 ul. Janowską przemianowano na ul. Generała Majora Janowskiego, na cześć dowódcy grupy radzieckich parlamentariuszy (w 1945 roku podpułkownika) P.G. Janowskiego (1917–2005), który 09.04.1945 przyjął od generała Ottona Lascha kapitulację garnizonu Królewca. Przedwojennych budynków przy dawnej ul. Dinterstraße nie zachowało się.

Jägershof. W XVIII wieku na początku ulicy Neue Sorge znajdował się Wielki Dwór Myśliwski (Groß Jägershof), wskutek czego ulica odchodząca od Neue Sorge zaczęła nazywać się Hinter Jägershof, a potem po prostu Jägershof. Ulica przebiegała po granicy Neue Sorge i Roßgarten. W XIX wieku przy ulicy znajdowały się przytułek franciszkański i wytworna restauracja „Deutsche Ressource”. W 1893 roku na początku ul. Jägershof zbudowano nowy gmach dla gimnazjum realnego Friedrichskollegium. Ulica mocno ucierpiała podczas bombardowania przez brytyjskie Królewskie Siły Powietrzne (29–30.08.1944). Zniszczeń dołożył szturm Królewca (6–9.04.1945). W rezultacie, po tym jak radzieccy przesiedleńcy rozebrali ruiny przy Jägershof, ulica zamieniła się w ścieżkę wśród pustkowia. Ulica nie otrzymała w latach powojennych żadnej nazwy; dopiero po tym, jak w 1961 roku ul. 10 Kwietnia przemianowano na ul. Jurija Gagarina, jej dawna nazwa z niewielką modyfikacją przeszła na dawną Jägershof. Teraz zaczęła się nazywać ulicą 9 Kwietnia. W 1974 roku ulica otrzymała komunikację tramwajową; regularnie kursowały nią linie nr 4 (do 2008) i nr 5, okresowo – linie nr 8 i nr 10. W czasach radzieckich przy ulicy otwarto dwa znaczące dla Kaliningradu obiekty: „Dom Usług” (1976) i największy w mieście sklep komisowy (1988), w którym sprzedawano m.in. przywożoną przez marynarzy importowaną elektronikę. W czasach postradzieckich ulicę uzupełniły dwa supermarkety i minitargowisko. Obecnie dawną Jägershof biegną obie zachowane linie tramwajowe, nr 3 i nr 5. Przedwojennych budynków dawnej ulicy Jägershof do naszych czasów (2024) nie zachowało się.

Kalthöfsche Straße. 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego Kalthöfsche Straße przemianowano na ul. Ryską. Nazwę tę potwierdził w 1946 roku zarząd do spraw cywilnych. Ale w rzeczywistości (na planach miasta i w terenie) na ul. Ryską przemianowano Kuplitzer Straße i Arnoldtstraße w Roßgarten, i tam się ona do dziś znajduje. Kalthöfsche Straße zaś w czasach powojennych stała się bezimienną drogą, biegnącą najpierw wśród ruin budynków, a po ich rozebraniu – przez duże pustkowie. Ale w 1974 roku pojawiła się kwestia przeniesienia linii tramwajowej linii 4 i 5 z ul. Klinicznej. Na odcinku w Neue Sorge tory tramwajowe przełożono m.in. po części Kalthöfsche Straße. W rezultacie zaczęto uważać, że Kalthöfsche Straße stała się częścią powstałej ulicy 9 Kwietnia. Przy dawnej Kalthöfsche Straße zachowały się dwa wychodzące na nią przedwojenne budynki – gmachy Roßgarteńskiej szkoły średniej (1896–97).

Königseck, ulica narożna, przylegająca do Königstraße, powstała na samym początku XX wieku. Jej nazwa z jednej strony oznaczała „królewski róg” i harmonizowała z biegnącą obok Königstraße, z drugiej zaś nawiązywała do rodu baronów Königseck, do którego niegdyś należał pałac Neue Sorge. Ulica była znana z tego, że zaczynała się od podwójnej arkady w kamienicy czynszowej, uwiecznionej na wielu pocztówkach i fotografiach. Königseck została częściowo zniszczona podczas bombardowania i szturmu Królewca. 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego Königseck przemianowano na ul. Narożną. Nazwa ta okazała się trafna i bez zmian przetrwała do naszych dni. Po wojnie budynki przy niej odbudowano i zasiedlono. Obecnie przy ulicy stoi pięć domów (w tym jeden obiekt dziedzictwa kulturowego).

Przytulna uliczka Königseck, co w tłumaczeniu znaczy Królewski Róg.

Königstraße, najstarsza ulica Neue Sorge, kilkakrotnie zmieniająca nazwę. Powstała w XVI wieku i, podobnie jak sama dzielnica, nosiła nazwę Neusorg, nieco później zmieniając ją na Neue Sorge. Początek ulicy znajdował się przy tym w dzielnicy Roßgarten. Do połowy XVIII wieku ulica uzyskała to położenie geograficzne, które zachowała do dziś. Od 1726 roku zaczęła nazywać się Breite-Straße („Szeroka ulica”). W 1744 roku, gdy zbudowano Bramę Gąbińską (Gumbinnen-Tor), Breite-Straße stała się wylotem z miasta w kierunku Neuhausen (Gurjewsk). Odpowiednio zmieniła się nazwa ulicy – zaczęła się nazywać Gumbinnenstraße. W 1811 roku otrzymała nazwę Königstraße (Królewska), a w 1843 roku na jej końcu zbudowano jedną z najpiękniejszych bram Królewca – Królewską. Wraz z dojściem nazistów do władzy ulicę w 1933 roku po raz kolejny przemianowano na Straße der S.A. Podczas nalotu lotnictwa brytyjskich Królewskich Sił Powietrznych w nocy z 29 na 30 sierpnia 1944 roku zabudowania w zachodniej części ulicy uległy poważnym zniszczeniom. W ostatnim dniu szturmu miasta ulicą ku centrum Królewca posuwały się z walkami oddziały Armii Czerwonej, co doprowadziło do zniszczenia budynków także we wschodniej części ulicy. 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego przemianowano ją na ul. Energetyczną i nazwę tę zachowała do 1950 roku, kiedy uchwałą miejskiego komitetu wykonawczego zmieniła nazwę na ul. Lenina. W 1963 roku, po utworzeniu w Kaliningradzie Prospektu Leninowskiego, ul. Lenina przemianowano po raz ostatni – otrzymała nazwę ul. Frunzego. Do tego czasu pozostało przy niej nieco ponad dziesięć budowli, w tym jeden powojenny dom z 1962 roku. W latach 1968–77 przy ul. Frunzego zbudowano sześć domów mieszkalnych, 5-piętrowe po lewej stronie i 9-piętrowe po prawej. Prawą stronę ulicy znacznie przy tym przesunięto, poszerzając ulicę tak, że teraz na ulicę Frunzego zaczął wychodzić budynek szpitala zakaźnego. Z uwzględnieniem tego poszerzenia przy dawnej Königstraße zachowało się 12 przedwojennych budynków (w tym dziewięć w Neue Sorge), z których siedem to ujęte w ewidencji obiekty dziedzictwa kulturowego (w tym cztery w Neue Sorge).

Litauer Wallstraße. Do Neue Sorge należała północno-wschodnia część tej ulicy. Litauer Wallstraße powstała jako droga rokadowa podczas budowy pierwszego obwodu wałów Królewca (1626–40). W latach 1843–53 wzniesiono przy niej nowe bastiony, Bramę Królewską i koszary „Kronprinz”. Na początku XX wieku umocnienia wałowe od Bramy Królewskiej dalej ku Pregole rozebrano, a na ich miejscu zbudowano domy. Po II wojnie światowej, 23.11.1945, rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego Litauer Wallstraße przemianowano na ul. Kowieńską. Jednak w 1946 roku zarząd do spraw cywilnych nie poparł tej nazwy; ulica najpierw zaczęła nazywać się Litewską, a nieco później Litewskim Wałem. Obecnie na należącej do Neue Sorge części Litewskiego Wału zachowało się siedem przedwojennych budowli, z których część mocno przebudowano po wojnie. Cztery budowle są ujętymi w ewidencji zabytkami architektury, ponadto za zabytek uznano wał bastionu „Grolman” i przylegające kawaliery.

Dworzec kolei wąskotorowej przy Litauer Wallstraße.

Lobeckstraße znana jest od 1720 roku pod nazwą Löffelgasse. W 1863 roku przemianowano ją na cześć Christiana Augusta Lobecka (1781–1860), głównego bibliotekarza Biblioteki Królewskiej, profesora retoryki i sztuk starożytnych. 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego Lobeckstraße przemianowano na ul. Nowogrodzką. Trudno powiedzieć, dlaczego nazwa ta nie spodobała się miejskiemu zarządowi do spraw cywilnych, ale 01.08.1946 swoim rozkazem przemianował on ją na ul. Jarosławską. Nazwa ta jest używana do dziś. Przy ulicy zachowało się sześć przedwojennych budynków.

Rippenstraße (Żebrowa) nazwę swoją otrzymała od ogromnego żebra wieloryba, które zdobiło dom tkacza Wilhelma Gesslera, mieszkającego przy tej ulicy. W 1728 roku ludowa nazwa ulicy stała się oficjalna. Żebro wieloryba było w Królewcu taką osobliwością, że wspomniano o nim w pracy Lilienthala. Podczas II wojny światowej ulica umiarkowanie ucierpiała w trakcie bombardowań i szturmu Królewca. 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego Rippenstraße przemianowano na ul. Obywatelską. Nazwę tę ulica zachowała do naszych czasów. Przy ulicy zachowało się pięć przedwojennych budynków (w tym dwa budynki wewnątrz podwórza).

Friedmannstraße powstała pod koniec XVIII wieku jako Mittelste Brandstätte. Następnie mniej więcej od lat 30. XIX wieku do 1893 roku nazywała się 3. Sackheimer Wallstraße, choć terytorialnie znajdowała się już w Neue Sorge. W 1893 roku przemianowano ją na cześć Rosalie Friedmann (1805–58), z domu Fraenkel, małżonki radcy i potentata finansowego Isidora Friedmanna. Rosalie Friedmann zasłynęła działalnością dobroczynną i udziałem w organizacji przytułku dla ubogich kobiet. W latach przedwojennych przy Friedmannstraße mieściły się Friedenskirche i miejski sierociniec. 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego Friedmannstraße przemianowano na ul. Międzynarodową. Ale miejski zarząd do spraw cywilnych 01.08.1946 postanowił nadać jej nową nazwę – ul. Białokamienna, którą ulica nosi do dziś. W 1971 roku w poprzek dawnej Friedmannstraße zbudowano dwa pięciopiętrowe bloki, w wyniku czego ul. Białokamienna przesunęła się o jakieś 50 metrów na północ i przestała pokrywać się z ul. Friedmannstraße. Ale z Friedmannstraße zachował się przy niej na rok 2024 jeden przedwojenny budynek

Friedrichstraße powstała około 1870 roku, ale początkowo była o połowę krótsza od obecnej. Do początku XX wieku ulicę przedłużono na wschód aż do Herzogs Acker. W latach przedwojennych przy ulicy mieściły się kasyno oficerskie i szkoła dla dziewcząt im. Goethego (Goetheschule). 23.11.1945 rozkazem dowódcy wojsk Specjalnego Okręgu Wojskowego Friedrichstraße przemianowano na ul. Poprzeczną, choć z geograficznego punktu widzenia bardziej pasowałaby do niej nazwa „Podłużna”. Nie lepszy był wariant zatwierdzony przez zarząd do spraw cywilnych – od 01.08.1946 Friedrichstraße zaczęła nazywać się Ślepym Zaułkiem. Zresztą nazwa ta przetrwała krótko i na planie miasta z 1956 roku ulica nosiła już obecną nazwę – ul. Tomska. Obecnie przy ulicy zachowały się trzy przedwojenne budynki, z których jeden ma status zabytku historii i architektury.

Herbartstraße pojawiła się po 1860 roku i do 1878 roku nazywała się Roßgärter Feldstraße. Ulica prowadziła od Kalthöfischer-Straße do Wilhelmstraße. W 1878 roku przemianowano ją na cześć Johanna Friedricha Herbarta (1776–1841), profesora pedagogiki i filologii, twórcy seminarium pedagogicznego. Jego wdowa zapisała uniwersytetowi rodzinną bibliotekę. Budynki przy Herbartstraße spłonęły podczas brytyjskiego bombardowania w nocy na 30.08.1944, ale szkielety budynków bez dachów, drzwi i ram okiennych stały do lat 50., kiedy je całkowicie rozebrano. Powstała ścieżka przez pustkowie nie doczekała się nowej nazwy. W 1970 roku na wschód od ulicy zbudowano szkołę nr 24. Dziś dawna Herbartstraße to ścieżka na terenie tej szkoły.

Steilestraße po raz pierwszy pojawia się na planie z 1790 roku jako Brandstätte („Pogorzelisko”). Ulica prowadziła od Königstraße do ul. Sackheim (stała się częścią prosp. Moskiewskiego), a zatem jej południowa część znajdowała się w dzielnicy Sackheim. Do 1800 roku zmieniła nazwę na Mottstraße, a następnie do 1811 roku zaczęła nazywać się Steile Gasse. W 1834 roku odnotowano ją na planie miasta jako Freite Gasse, ale potem na wszystkich kolejnych mapach ostatecznie utrwaliła się nazwa Steilestraße. Ulica nie ucierpiała podczas brytyjskich bombardowań, ale domy przy niej poważnie zniszczono podczas szturmu miasta 6–9 kwietnia 1945 roku. W pierwszych latach powojennych Steilestraße nie została przemianowana i po raz pierwszy pod nową nazwą (razem z ulicą Augustastraße) jako przedłużenie ul. Griega między ul. Lenina (obecnie Frunzego) a Moskiewską (obecnie prosp. Moskiewski) pojawiła się na planie miasta z 1956 roku. W 1966 roku przy ulicy zbudowano pierwszy pięciopiętrowy dom. Następnie w latach 1971–80 zabudowano ją 5- i 9-piętrowymi blokami z wielkiej płyty. Przedwojennych budynków przy dawnej Steilestraße nie zachowało się.

–   –   –   –   –   –   –   –   –

Rozdział „Neue Sorge”

z książki miejscowych autorów „Krajoznawstwo królewieckie”,

wydanej pod koniec XIX wieku

W latach 2012–2014 w „Pregole”, dodatku artystycznym do „Almanachu Bałtyckiego”,

opublikowano przekład książki królewieckich autorów – doktora Richarda Armstedta, profesora Gimnazjum Staromiejskiego, i doktora Richarda Fischera, starszego nauczyciela Gimnazjum Knipawskiego – „Krajoznawstwo królewieckie” („Heimatkunde von Königsberg i. Pr.”, 1895, Kommissionsverlag von Wilhelm Koch, Königsberg), wykonany przez nieznanego tłumacza. Pomysł publikacji należał do Igora Władimirowicza Afonina. Tekst zaadaptowali i opatrzyli objaśnieniami Aleksiej Borisowicz Gubin i Igor Fiodorowicz Awtuchow. W książce tej był też osobny rozdział o Neue Sorge. Po minimalnej redakcji przedstawiamy go Państwu jako uzupełnienie tekstu

Aleksieja Jewgienjewicza Pietruszyna.

–   –   –   –   –   –   –   –   –

Neue Sorge

Idąc dalej, zbliżamy się do ulicy Królewskiej (Königsstraße). W XIX wieku jej nazwa stała się pospolitym określeniem całej słobody, znanej do 1811 roku jako Neue Sorge. Leży ona między Roßgarten na północy a Sackheimem na południu. Oprócz ulicy Królewskiej, biegnącej z zachodu na wschód, słoboda obejmuje jeszcze kilka ulic i zaułków łączących ją z sąsiednimi dzielnicami. Poza książęcymi stajniami (Schirrhof), Wielkim Dworem Myśliwskim (Jägerhof), dwiema karczmami – na Rynku Roßgarteńskim (Roßgärter Markt) i na rogu dzisiejszej ulicy Ceglanej (Ziegelstraße) – na początku XVII wieku w Neue Sorge (Neue Sorge) nie było innych zabudowań. Za to od lat 10. XVII wieku, kiedy władzę w Prusach objął elektor brandenburski Jan Zygmunt (Johann Sigismund, 1572–1619), a następnie za jego syna Jerzego Wilhelma (Georg Wilhelm, 1595–1640), którzy chętnie obdarowywali tutejszymi ziemiami swoich dworzan, w tej części „miasta wewnętrznego” (Innenstadt) zaczyna się burzliwa budowa.

Sąd w Neue Sorge założył 4 marca 1662 roku Wielki Elektor (Friedrich Wilhelm, 1620–1688). Aby wybrać do pełnienia obowiązków sędziów sześciu zdolnych ludzi lub więcej, w miarę potrzeby, nadburgrabia urządzał, jak to wówczas nazywano, „Kur” (wybory). Na pieczęci sądu widniały dwoje oczu, między nimi ręka wysuwająca się z obłoku po prawej i trzymająca węgielnicę, rok i napis po łacinie: „Sigill. Immunit. Neuesorge. Rectum inter et aequum” (Pieczęć Freiheitu Neue Sorge. Prawo i sprawiedliwość). Hausvogtowi przysługiwało mieszkanie przy stajniach na Rynku Roßgarteńskim, gdzie miał doglądać gospodarstwa i zarazem pełnić obowiązki sędziego.

Co do nazwy Neue Sorge nie ma jednoznacznego, przekonującego wyjaśnienia. Znana jest historia o tym, że namiestnik, książę Radziwiłł (Bogusław Radziwiłł, 1620–1669), zapytany o nazwę tej nowo powstałej dzielnicy, mruknął: „Eine weitere neue Sorge!” (Jeszcze jedno nowe zmartwienie). Jednak nazwa ta już wtedy istniała.

Weszła w użycie, zanim książę objął urząd. Wersja, według której nazwa nowej słobody Sorge, jakoby wywodząca się ze średnio-wysoko-niemieckiego „Zarge” (teren ogrodzony), pojawiła się, gdy dzielnica ta w 1626 roku znalazła się wewnątrz nowych murów miejskich, również nie jest do końca przekonująca.

Ulica Królewska jest dziś, obok Steindammu, jedną z najdłuższych, najpiękniejszych i najbardziej prestiżowych ulic Królewca (Königsberg). Znajdują się tu budynki wojskowych i cywilnych organów władzy, instytucji kulturalnych, naukowych i oświatowych, co nadaje jej uroczysty i spokojny wygląd, w przeciwieństwie do Knipawskiej ulicy Długiej, Steindammu, ulicy Junkierskiej (Kneiphöfsche Langgasse. Steindamm, Junkerstraße) i innych ruchliwych miejskich arterii komunikacyjnych, gdzie parter budynków zajmują głównie sklepy.

Po lewej stronie ulicy, za Rynkiem Roßgarteńskim, jako pierwsza zwraca uwagę Akademia Sztuk Pięknych (Kunstakademie). Dążenie do krzewienia w Królewcu sztuk plastycznych pojawiło się stosunkowo późno. Ani położenie miasta, ani trzeźwy, praktyczny i bardzo krytyczny sposób myślenia większości jego mieszkańców nie sprzyjały rozwojowi tu malarstwa i rzeźby.

Widok na Neue Sorge z lotu ptaka.

Za to z muzyką sprawa ma się inaczej – w Królewcu przyjmuje się ją z sympatią we wszystkich jej przejawach. Filozof Rosenkranz (Johann Karl Friedrich Rosenkranz, 1805–1879) słusznie zauważa: „W Gdańsku, jak mi się wydaje, przeważa percepcja wzrokowa i dominuje sztuka rzeźbiarska. W Królewcu bardziej polega się na słuchu”.

Neue Sorge. Pośrodku szkoła królewska Friedrichs-Kollegium. Na górze po lewej koszary Kronprinz.

U początków naszej Akademii Sztuk Pięknych, otwartej w 1845 roku, stali nadprezydent Prus Wschodnich von Schön (Heinrich Theodor von Schön, 1773–1856) i słynny mistrz malarstwa historycznego Karl Rosenfelder (Karl Ludwig Rosenfelder, 1813–1881), który został jej pierwszym dyrektorem. Pod kierunkiem Rosenfeldera pracowali tu i nauczali wybitni mistrzowie, tacy jak Piotrowski (Maximilian Anton Piotrowski, 1813–1875), Trossin (Robert Trossin, 1820–1896), Behrendsen (August Behrendsen, 1819–1886), Gemmel (Hermann Gemmel, 1813–1868), a nieco później – Steffeck (Karl Steffeck, 1818–1890), obecny pejzażysta Max Schmidt (Max Schmidt, 1818–1901) oraz wspomniani już malarze Heydeck (Johannes Heydeck, 1835–1910), Neide (Emil Adolph Neide, 1843–1908), Knorr (Georg David Salomon Knorr, 1844–1916) i rzeźbiarz Reusch (Johann Friedrich Reusch, 1843–1906).

Sam w sobie dość prosty budynek wzniesiono na miejscu niepozornego domku myśliwskiego, kryjącego się w cieniu strzyżonych lip i rozebranego w 1838 roku. Z zewnątrz Akademia bardzo przypomina Królewską Bibliotekę Uniwersytecką (Königliche Universitätsbibliothek), która znajduje się nieco dalej przy tej samej ulicy. Przechowywana jest tu należąca do uniwersytetu kolekcja gipsowych kopii posągów greckich bogów. Budynek Akademii zdobi napis po łacinie:

ARTIUM OPERIBUS CONDENDIS. ARTIFICIBUS INSTITUENDIS.

W przekładzie: „Dzieła sztuki, które zostaną stworzone. Artyści, których należy wykształcić”.

Początkowo parter głównego budynku Akademii zajmowała Szkoła Rzemieślnicza (Gewerbeschule), piętro – Prowincjonalna Szkoła Artystyczna (Provinzial-Kunstschule), obecnie Królewska Prowincjonalna Szkoła Sztuki i Rzemiosła (Königliche Provinzial-Kunst- und Gewerkschule). Założył ją w 1790 roku miejski nadprezydent von Hippel (Theodor Gottlieb von Hippel, 1741–1796); uczyli się tu rysunku i modelowania artyści-cyzelerzy i rzemieślnicy. Szkoła Rzemieślnicza (Gewerbeschule), oficjalnie nazywana Królewską Szkołą Budowlaną (Königliche Baugewerkschule), została założona w 1821 roku w celu podnoszenia kwalifikacji uczniów z matematyki, chemii i fizyki. Początkowo mieściła się w zamku. Obie instytucje w 1843 roku przeniosły się do nowego budynku przy ulicy Królewskiej, ale w 1845 roku musiały ustąpić miejsca Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych.

Początek ulicy Królewskiej. Widok z Rynku Roßgarteńskiego.

15 października 1895 roku Królewska Akademia obchodziła swoje 50-lecie. Jej otwarcie odbyło się 1 września 1845 roku i miała wtedy zaledwie trzy klasy. Od tego czasu Akademia ma już 700 absolwentów, wśród których jest niemało utalentowanych i czynnych mężów sztuki. Obecnie średnio co roku kończy ją 40 osób.

Ulica Królewska. Widok w stronę Akademii Sztuk Pięknych i Rynku Roßgarteńskiego.

Akademia przyjmuje uczniów bez wstępnego przygotowania, nieposiadających żadnej szczególnej wiedzy. Na pierwszym kursie uczą się rysunku w klasie kopiowania według oryginalnych wzorów, w klasie gipsowej rysują z natury kopie rzeźb antycznych i współczesnych. Kolejny kurs to malarstwo z natury, następnie – malarstwo sztalugowe. Ponadto istnieją pracownie akwaforty i grafiki, a także rzeźby. Prowadzone są wykłady z perspektywy i konstrukcji cieni, anatomii i historii sztuki. W akademii wykłada sześciu artystów i trzech uczonych. Jest bogata biblioteka, kolekcje miedziorytów i rysunków. Wszystko to zapewnia wysoki poziom nauczania.

Na drugim piętrze budynku Akademii tymczasowo ulokowała się miejska Galeria Obrazów (Städtische Gemäldegalerie). Jej kolekcję uformowano do 1833 roku częściowo z podarowanych prac znanych artystów, częściowo z nabytych specjalnie dla niej. Szczególną rolę odegrał tu „Związek Artystyczny” (Kunstverein), założony wspólnie ze „Związkiem Rzemieślniczym” (Gewerbeverein) w 1832 roku. Ale w 1845 roku „Związek Artystyczny” wyodrębnił się i zaczął gromadzić wyłącznie malarstwo. Przekazał miastu w wieczyste użytkowanie, do organizacji wystaw, 110 dzieł, zachowując dla siebie funkcję ich przechowywania.

Do kolekcji doszły dary muzeów królewskich – 57 obrazów, kolekcja Hippla – 51 obrazów, zbiór tajnego radcy Minutha (Minuth) z Berlina – 46 obrazów i in. Pod koniec 1894 roku galeria liczyła 297 obrazów.

Są wśród nich wspaniałe dzieła sztuki, zwłaszcza najnowszych czasów. Wiele jednak nie jest jeszcze wystawionych z braku miejsca. Obecnie pojawiła się myśl, by zbudować nowy gmach muzealny, aby zgromadzić w nim razem całe znajdujące się w Królewcu wartościowe malarstwo i wreszcie dać miejscowej publiczności możliwość obcowania ze sztukami plastycznymi.

W tym celu miasto nabyło już bardzo odpowiednią działkę pod adresem ulica Królewska 40–42, a hojne darowizny tajnego radcy handlowego Moritza Simona (Moritz Simon), radcy komercji Roberta Simona (Dr. Robert Simon), małżonki doktora Möllera (Möllerschen) i porucznika Grapego (Grape) utworzyły dobry fundusz na budowę muzeum.

(Budynek Akademii Sztuk Pięknych, według dzisiejszej orientacji, znajdował się na rogu ulic Frunzego i 9 Kwietnia, naprzeciwko Domu Usług. Nie zachował się do naszych czasów. W 1919 roku Akademię Sztuk Pięknych przeniesiono do nowego budynku przy obecnej ulicy Basseinej, w dzisiejszym gmachu szkoły nr 21, po czym w budynku przy ulicy Królewskiej ulokowała się szkoła sztuki i rzemiosła — przyp. red.)

Akademia Sztuk Pięknych przy ulicy Królewskiej.

W niewielkim ogródku przed Królewską Akademią Sztuk Pięknych stoi wysoki żelazny obelisk. To pomnik wzniesiony przez mieszkańców Królewca w 1843 roku na znak szacunku i wdzięczności dla Theodora von Schöna, ustępującego nadprezydenta Prus. Jeden z najważniejszych okresów w historii Prus jest ściśle związany z imieniem tego człowieka.

Akademia Sztuk Pięknych, a przed nią rozebrany przez nazistów w latach 30. pomnik Theodora von Schöna.

(W czasach rządów nazistów obelisk rozebrano — przyp. red.)

Theodor von Schön urodził się 20 stycznia 1773 roku w miejscowości Schreitlaugken (obecnie litewska wieś Šereitlaukis na górze Rambynas naprzeciwko miasta Niemen) w pruskiej części Litwy. W 1789 roku rozpoczął studia w Królewcu i wkrótce stał się najpilniejszym uczniem Kanta (Immanuel Kant, 1724–1804), a także wybitnego ekonomisty politycznego i prawnika konstytucyjnego Christiana Jacoba Krausa (Christian Jacob Kraus, 1753–1807). Po ukończeniu uniwersytetu von Schön wiele podróżował po Niemczech, odwiedził Anglię, wstąpił do służby państwowej zgodnie z prawem, które głosiło, że najlepszy uczeń otrzymuje pełną swobodę w wyborze miejsca służby. W 1809 roku został prezydentem Litwy, wyróżnił się znakomitym zarządzaniem swoją prowincją w tym surowym okresie i stał się jednym z najwybitniejszych przywódców chwalebnego powstania Prus Wschodnich w 1813 roku. W 1816 roku został nadprezydentem Prus Zachodnich, a w 1824 roku – także Prus Wschodnich. Obie prowincje pozostawały połączone do 1878 roku.

Po wstąpieniu na tron Fryderyka Wilhelma IV w 1840 roku Schön został mianowany ministrem stanu. W tym charakterze dał się poznać jako zagorzały republikanin i w 1842 roku opublikował broszurę polityczną „Skąd i dokąd?” (Woher und Wohin?), która kosztowała go karierę w służbie państwowej. W tym samym roku król nadał mu tytuł burgrabiego Malborka w uznaniu jego inicjatyw na rzecz odbudowy zamku w Malborku. Otoczony honorami, Theodor von Schön zmarł 22 lipca 1856 roku i został pochowany w swoim majątku Arnau pod Królewcem (obecnie os. Marjino, grób odtworzono około 2000 roku).

Naprzeciwko Akademii Sztuk Pięknych znajduje się Francuski Kościół Reformowany (Französisch-reformierte Kirche). Zbudowano go na części cmentarza niemieckiej gminy reformowanej, specjalnie w tym celu zwolnionej. Król Fryderyk Wilhelm I (Friedrich Wilhelm I, 1688–1740) przeznaczył na budowę 12 tys. talarów. 16 czerwca 1733 roku położono kamień węgielny, a 29 lipca 1736 roku kościół poświęcono w obecności króla.

Budowla ta nie ma żadnych pretensji do miana zabytku architektury. Ale po restauracji latem 1894 roku zyskała całkiem atrakcyjny wygląd. Nad głównym portalem widnieje napis po łacinie, wykonany złotymi literami na czarnym marmurze:

Francuski Kościół Reformowany.

D. O. M. 

Anno MDCCXXXIII 

Imperante 

Potentissimo Pruss. Rege 

Friderico Wilhelmo 

Elektore Brandenburgico 

Templum Gallis 

Ob reformata sacra exulibus 

Aedificatum. 

Wnętrze Francuskiego Kościoła Reformowanego.

W przekładzie: „Świątynia ta została zbudowana dzięki łasce króla Fryderyka Wilhelma Brandenburskiego, który łaskawie przyjął Francuzów wygnanych z Ojczyzny za wiarę”.

Niezgrabna dzwonnica stoi obok kościoła. Trudno ją nazwać wieżą – nie jest wyższa od budynku. Pierwsze kazanie dla Francuzów w tym kościele wygłosił w 1686 roku Abraham Boullay du Plessis z normandzkiego miasta Alençon.

Obok kościoła znajduje się Niemiecki Cmentarz Reformowany (Deutsch-reformierte Friedhof), którego teren podarował w 1629 roku Jerzy Wilhelm gminie Burgkirche. Cmentarz zamknięto w grudniu 1891 roku, a następnie wykupiło go miasto w celu zbudowania tu muzeum. Przekazanie cmentarza wraz z pustymi terenami sformalizowano umową do 1 kwietnia 1896 roku. Do tego terminu niepozorne mury cmentarne miały zostać rozebrane. Obecnie zachował się jedynie budzący zainteresowanie historyczne napis nad łukiem bramy:

V. G. G. Louise Charlotte und Hedwig Sophia Geschwister, Markgräfinnen und Churfürstliche Prinzessinnen zu Brandenburg I. P. G. C. B. Herzoginnen. 

W przekładzie: „Z łaski Bożej Ludwika Szarlota i Jadwiga Zofia, siostry, margrabianki i księżniczki elektorskie brandenburskie, księżne Prus, Jülich, Kleve i Bergu”.

W ten sposób zaznaczyły swoją obecność siostry Wielkiego Elektora, które w 1640 roku kazały otoczyć murem teren podarowany przez ich ojca gminie reformowanej. Z tamtego muru zachowała się tylko jedna kolumna zwieńczona sklepieniem krzyżowym. Na cmentarzu znajduje się godny uwagi marmurowy nagrobek kupca Daniela Zimmermanna (Daniel Zimmerman, 1742–1814), ozdobiony posągami Wiary, Nadziei i Miłości, których autorem jest Schadow (Johann Gottfried Schadow, 1764–1850).

(Ten cmentarz reformowany się nie zachował. Znajdował się na rogu dzisiejszych ulic Frunzego, Siergieja Tiulenina i 9 Kwietnia, w miejscu i obok dawnego Domu Usług. — przyp. red.)

Na rogu ulicy Lobecka (Lobeckstraße, obecnie ulica Jarosławska) znajduje się Biblioteka Królewska (Königliche Bibliothek), oddzielona od ulicy niewielkim ogródkiem. Budynek pierwotnie nazywał się „Dom Królewski” (Königliche Haus) i został zbudowany w 1731 roku dla Fryderyka Wilhelma I. Później Fryderyk Wielki (Friedrich der Große, 1712–1786) założył tu Szkołę Wojskową (École militaire), a w 1810 roku budynek przekazano Bibliotece Królewskiej, która wcześniej mieściła się w zamku i nazywała się Zamkową (Schloßbibliothek). Na początku lat 20. XIX stulecia połączono ją z biblioteką uniwersytecką (Universitetsbibliothek).

Biblioteka i dom, w którym dawniej mieszkał wielki filolog Christian Lobeck.

Biblioteka, która liczy obecnie 300 tys. woluminów, została założona przez księcia Albrechta (Albrecht von Brandenburg-Ansbach, 1490–1568). W 1525 roku zaczął on gromadzić „niemiecką” bibliotekę na własny użytek; 68 druków po łacinie i grecku, nabytych w 1529 roku, dało początek bibliotece „łacińskiej”.

Srebrna Biblioteka na tle mapy Wielkiej Brytanii.

Pierwszym bibliotekarzem został reformator, uciekinier z Holandii Felix König (Felix König), zwany Polifemem. W 1540 roku biblioteka stała się ogólnodostępna. Uzupełniano ją książkami ze zbiorów klasztorów, konwentu Zakonu Krzyżackiego, z prywatnych bibliotek takich uczonych jak Speratus (Speratus), Aurifaber (Aurifaber) i in. Co roku do biblioteki trafia trzy–cztery tysiące książek.

Szczególne miejsce zajmuje Srebrna Biblioteka (Silberbibliothek). Liczy ona 20 tomów, z których 14 to in folio, 4 – in quarto i 2 – in octavo (in Folio, in Quart, in Oktav – nazwy formatów książek)*. Treść książek jest kościelno-religijna. Niektóre mają kunsztowne srebrne okucia na okładkach, inne, jak na przykład Ewangelia w przekładzie Osiandra, są w całości oprawione w srebro.

Główna część Srebrnej Biblioteki należała nie do księcia, lecz do jego drugiej małżonki Marii Anny (Anna Maria von Braunschweig, 1532–1568), która kochała zbytek i przepych. 20 sierpnia 1611 roku Srebrna Biblioteka stała się częścią kolekcji relikwii zgromadzonych w zamku.

W 1757 roku wywieziono ją do Küstrin (Küstrin, obecnie przygraniczne polskie miasto Kostrzyn nad Odrą), ratując przed Rosjanami, a podczas wojen napoleońskich – do Kłajpedy (Memel, obecnie litewskie miasto portowe Kłajpeda), aby nie dostała się Francuzom. 17 tomów tej biblioteki jest dziełem królewieckich złotników, trzy – pracą słynnych mistrzów z Norymbergi. Na podstawie tych dzieł sztuki możemy z przekonaniem mówić o wysokim poziomie sztuki złotniczej w ówczesnym Królewcu.

Stale rosnące wymagania wobec bibliotek sprawiły, że budynek przy ulicy Królewskiej stał się wyraźnie nieodpowiedni do wykorzystywania go w tym charakterze. Teraz miasto ma zbudować nowy, prawdopodobnie na Tragheimie (Tragheim).

(Budynek biblioteki się nie zachował, a jej zbiory rzeczywiście w 1901 roku przewieziono do Biblioteki Uniwersyteckiej. Co zaś do Srebrnej Biblioteki, to po wojnie 1941–1945 odnalazła się ona w muzeum zamkowym w polskim Olsztynie. — przyp. red.)

Sejm Prus Wschodnich pod koniec XIX wieku.

Gmach sejmu prowincji Prusy Wschodnie (Landeshaus) jest znacznie okazalszy niż inne wymienione wyżej budynki publiczne przy ulicy Królewskiej. Budowano go dla administracji prowincjonalnej (Provinzialverwaltung) i pierwotnie składał się tylko z części środkowej, będąc znacznie mniejszym niż obecnie.

Sejm Prus Wschodnich na początku XX wieku.

Później postanowiono dobudować do niego dwa skrzydła. Zachodnie, którego budowę ukończono w 1893 roku, przeznaczono na oficjalną rezydencję szefa sejmu (Landeshauptmann). Wschodnie wciąż jest w budowie.

W elegancko i oszczędnie udekorowanej sali posiedzeń sejmu zwraca uwagę obraz Brausewettera „Przemówienie Yorcka do stanów pruskich 5 lutego 1813 roku” („Yorks Anrede an die preußischen Stände am 5. Februar 1813”, Otto Brausewetter, 1835–1904). Ta historyczna chwila wyznacza początek walki Prus z panowaniem francuskim. Pamiętne zgromadzenie odbyło się w dawnym Pałacu Stanów (Ständehaus) przy ulicy Landhofmeisterskiej (ul. Siergieja Tiulenina), w którym obecnie mieści się Kasa Kredytowa.

(Budynek, w którym generał Yorck wygłosił swoje płomienne wezwanie, nie zachował się; stał prawie naprzeciwko drukarni „Strażnik Bałtyku”. — przyp. red.)

Po tej samej stronie ulicy, obok sejmu, bliżej Bramy Królewskiej, znajdowała się dawniej miejska posiadłość hrabiów Dohna (Dohna). Rezydencja ta wraz z dużym ogrodem jest obecnie własnością wojskową.

Naprzeciwko znajdowała się inna arystokratyczna rezydencja, należąca do rodziny von Kunheim (von Kunheim), szczególnie interesującej ze względu na pokrewieństwo z Marcinem Lutrem.

(Rzecz w tym, że jeden z przedstawicieli rodu Kunheimów – Georg von Kunheim (1550–1611) – w 1555 roku poślubił Małgorzatę Luter (1534–1570), córkę reformatora Kościoła Marcina Lutra. — przyp. red.)

Obok dawnej posiadłości Dohnów znajduje się budynek Intendentury. Jest to wojskowo-administracyjna instytucja zaopatrzeniowa, która ma dbać o zaopatrzenie wojsk w pieniądze, naturalia, zaopatrzenie szpitalne, kwaterunkowe i mundurowe. Każdy korpus armijny ma prowincjonalną intendenturę.

Odcinek ulicy Królewskiej od Stromego Zaułka (Steile Gasse, obecnie ulica Griega) do Bramy Królewskiej nazywał się niegdyś Górnym Pogorzeliskiem (Oberste Brandstätte). Pierwszą bramę w wale twierdzy zbudowano tu po 1765 roku i do 1811 roku nazywała się Gąbińską (Gumbinner Thor). W tamtych czasach ulica Królewska także nazywała się Gąbińską (Gumbinnerstraße).

Nowa Brama Królewska.

Obecna Brama Królewska (Königsthor), zbudowana w 1850 roku, efektownie zamyka ulicę Królewską, ale ponieważ jej przepustowość z czasem okazała się niewystarczająca dla rosnącego ruchu, kilka lat temu przylegające wały rozebrano i zbudowano ​​drogę omijającą ją z prawej i z lewej strony.

Brama Królewska w XX wieku: taczka VS taksówka.

Posągi zdobiące bramę od strony wewnętrznej przedstawiają założyciela Królewca, króla czeskiego Ottokara (Přemysl Otakar II), pierwszego księcia Albrechta i pierwszego króla pruskiego Fryderyka I (Friedrich I, 1657–1713). Wykonał je berliński rzeźbiarz Stürmer (Ludwig Wilhelm Stürmer, 1812–1885). Obok posągów miejscowych władców naturalnej wielkości umieszczono herby Sambii i Natangii (Samland, Natangen – dawne ziemie, na których stoi Królewiec).

Podczas budowy nowej Bramy Królewskiej i przylegających umocnień trzeba było zlikwidować część starego cmentarza löbenichtskiego.

Spośród ulic biegnących od Królewskiej na północ, czyli w stronę Dalszego Roßgarten (Hinter Roßgarten), przede wszystkim należy wspomnieć ulicę Augusty (Augustastraße), prowadzącą od Bramy Królewskiej. Zbudowano ją dopiero na początku lat 90. XVIII wieku i nazwano na cześć żony cesarza Wilhelma I (Wilhelm I / Wilhelm Friedrich Ludwig von Preußen, 1797–1888).

Następna za nią ulica Wilhelma (Wilhelmstraße) również prowadzi do Pola Książęcego (Herzogsacker). Ulice Rippen (Rippenstraße) i Lobecka (Lobeckstraße) równolegle wychodzą na ulicę Kalthofską.

Nazwę ulicy Rippen (Rippen – żebro) tłumaczy się tym, że do domu mieszkającego przy niej tkacza Waleriusa Gesslera przymocowane było rzekomo żebro wieloryba długości ośmiu łokci. Ulica Lobecka (dawniej – Łyżkowy Zaułek – Löffelgasse) nosi imię jednego z najważniejszych filologów naszego uniwersytetu, Christiana Augusta Lobecka (Christian August Lobeck, 1781–1860). Urodził się 5 czerwca 1781 roku w Naumburgu (Naumburg). W 1814 roku przybył do Królewca jako profesor. Ciesząc się zasłużonym szacunkiem, pracował tu, m.in. jako główny bibliotekarz, aż do swojej śmierci 25 sierpnia 1860 roku.

Ulica Dworu Myśliwskiego (Jägerhofstraße) łączy Królewską z Bliższym Roßgarten (Vorder Roßgarten). Nazwę otrzymała od Wielkiego Dworu Myśliwskiego (Großen Jägerhofe), który niegdyś się tu znajdował. Dziś jest to nowoczesna ulica z atrakcyjnymi nowymi budynkami.

Ponura fasada Friedrichs-Kollegium.

Przy ulicy Dworu Myśliwskiego znajduje się gimnazjum Friedrichs-Kollegium (Friedrichs-Kollegium). Budynek dla niego wznoszono w latach 1890–1892. Jego wygląd zewnętrzny jest skrajnie prosty. Za to wnętrze w pełni odpowiada najnowocześniejszym wymaganiom. Aula (Aula) ze wspaniałymi organami ozdobiona jest popiersiami Kanta i Herdera (zob. niżej).

Dziedziniec Friedrichs-Kollegium.

Duży dziedziniec wewnętrzny, wychodzący na ulicę, otoczony jest nowymi budynkami, wzniesionymi w 1895 roku, w których znajdują się mieszkania służbowe kierownictwa.

Gimnazjum to zostało założone 11 sierpnia 1698 roku jako niewielka prywatna szkoła królewskiego radcy do spraw wyrębu lasów Theodora Gehra (Theodor Gehr, 1663–1707). Reskryptem królewskim z 4 marca 1701 roku ogłoszono ją Królewską (Königlichen Schule). W 1703 roku szkołę przeniesiono z Sackheimu (Sackheim) do kupionego od nadmarszałka von Creytzena (Georg Friedrich von Creytzen, 1639–1710) domu przy Bramie Krzyżowej (Kreuzthor) w Burgfreiheit (Burgfreiheit). Szkoła zaczęła nazywać się Salą Landhofmeistra (Landhofmeisters Saal), ale już od 10 maja 1703 roku otrzymała nazwę Collegium Fridericianum (Kollegium Fridericianum, czyli Friedrichs-Kollegium).

W kolejnych latach budynek kilkakrotnie przebudowywano; na jego dachu wzniesiono drewnianą wieżę, pełniącą rolę obserwatorium – pierwszego w Królewcu. Niewielką kaplicę dobudowano w 1703 roku i używano jej do 1853 roku.

Friedrichs-Kollegium składało się ze szkoły łacińskiej i niemieckiej oraz z pensjonatu. Szkoła łacińska kształciła nauczycieli łaciny. Niemiecka, w której do 1810 roku uczyły się także dziewczęta, przygotowywała kupców i rzemieślników.

W 1790 roku założono tu seminarium nauczycielskie, które kształciło nauczycieli dla szkół wyższych i było z tymi szkołami powiązane. Osiem szkół dla ubogich zbudowano w latach 1732–1738 we wszystkich częściach miasta. Obecnie [1895] w Królewcu jest 25 takich szkół.

W 1749 roku Fryderyk Wielki przekazał Kollegium wraz ze szkołami dla ubogich pod zarząd ministerstwa państwowego. Od 4 września 1810 roku placówka ta zaczęła nazywać się gimnazjum. Stary budynek rozebrano w 1853 roku i na jego miejscu wzniesiono nowy, którego poświęcenie odbyło się 17 października 1855 roku. Salę gimnastyczną dla gimnazjum otwarto w 1876 roku pod adresem: ulica Yorcka 30. (Obecnie jest to ulica 1812 Roku; sala gimnastyczna znajdowała się na południowo-zachodnim rogu dzisiejszych ulic Griega i 1812 Roku i nic z niej nie zostało – przyp. red.)

Aula Friedrichs-Kollegium.

Od 1 października 1892 roku gimnazjum, z kursami wielkanocnymi i kursami św. Michała, przeniesiono do nowego budynku pod adresem: ulica Dworu Myśliwskiego 9. Najsłynniejszym nauczycielem Friedrichs-Kollegium był Gottfried Herder, a najznakomitszym uczniem – Immanuel Kant.

Korytarz wewnątrz Friedrichs-Kollegium.

Johann Gottfried Herder (Johann Gottfried Herder, 1744–1803) urodził się 25 sierpnia 1744 roku w Morągu (Mohrungen, koło Olsztyna). Był synem nauczyciela szkoły elementarnej. W 1762 roku przybył do Królewca, by studiować medycynę, ale wkrótce zmienił plany i zaczął studiować teologię.

Immanuel Kant wywierał duży wpływ na studentów, a na Kanta duży wpływ wywarł filozof Hamann (Johann Georg Hamann, 1730–1788). Johann Gottfried Herder stał się spadkobiercą idei Hamanna i nauczał w Friedrichs-Kollegium tylko jeden rok szkolny (1763–64), po czym opuścił Królewiec i nigdy już tu nie wrócił.

W 1776 roku Herder zostaje kaznodzieją nadwornym w Bückeburgu (Bückeburg), potem – generalnym superintendentem w Weimarze (Weimar). Herder stał się, obok Wielanda, Schillera i Goethego (Wieland, Schiller, Goethe), jednym z wielkich orędowników, którzy złożyli życie na ołtarzu literatury niemieckiej. Szczególnie warto podkreślić jego zasługi w popularyzacji pieśni ludowej. (Stworzył zbiór „Pieśni ludów świata”). Herder zmarł 18 grudnia 1803 roku.

(Autorzy książki nie przywiązali szczególnej wagi do faktu, że przyjazd Herdera z Morąga do Królewca nastąpił przy życzliwym udziale lekarza armii rosyjskiej J. Ch. Schwarza-Erla, który pomógł Herderowi urządzić się w Królewcu i wstąpić na uniwersytet. — przyp. red.)

Kolejna ulica warta uwagi biegnie na północ od Królewskiej i równolegle do niej. Nosi imię Fryderyka (Friedrichstraße) i łączy ulice Rippen, Wilhelma i Augusty, a także prostopadłą ulicę Herbarta.

(Współczesne nazwy: ulica Fryderyka – Tomska, Rippen – Obywatelska, ulica Wilhelma – część ul. Pionierskiej, ulica Herbarta to przejście na zachód od budynku szkoły nr 24 — przyp. red.)

Ulica Herbarta nosi imię sławnego filozofa Johanna Friedricha Herbarta, który w latach 1809–1833 zajmował katedrę Kanta.

Jego następcą w latach 1833–1879 był znany profesor Rosenkranz, który stał się znany szerokiej publiczności dzięki swoim szkicom królewieckim.

Na południe od ulicy Królewskiej odchodzą ulice Landhofmeisterska (obecnie ul. Siergieja Tiulenina), Ceglana (Ziegelstraße, w istocie zachowała swoją nazwę), ulica Książąt (Prinzenstraße, część ulicy Lazaretowej) i Stromy Zaułek (Steile Gasse, obecnie część ulicy Griega). Teren dość stromo opada tu ku Sackheimowi. Wspomniane ulice w większości powstały stosunkowo niedawno.

Fasada szpitala św. Elżbiety.

Przy Ceglanej znajduje się katolicki szpital św. Elżbiety (Elisabeth-Krankenhaus). Od 1864 roku w Królewcu rozpoczęły swoją pożyteczną społecznie działalność „Szare Siostry” (Graue Schwestern). Początkowo „Szare Siostry” prowadziły tylko przyjęcia ambulatoryjne, ale w 1890 roku przebudowały stary dom mieszkalny, zamieniając go w szpital.

Widok od podwórza na szpital św. Elżbiety.

Piękny budynek nowego szpitala zaczęto budować w kwietniu 1893 roku, a już 3 stycznia 1894 roku przyjął on pierwszych chorych. Szpital ma 140 łóżek dla pacjentów leczonych w czterech oddziałach w trzech różnych klasach. Leczenie jest płatne, ceny różnią się w zależności od zamożności pacjentów. O ile początkowo liczba sióstr ograniczała się zaledwie do trzech, to teraz jest ich już 32. W szpitalu pracuje sześciu lekarzy. Łącznie do 15 grudnia 1894 roku przyjęto 853 chorych (477 mężczyzn i 376 kobiet) wszystkich wyznań i narodowości. Ze szpitalem związana jest przychodnia (poliklinika), w której w 1894 roku przyjęto 1 384 pacjentów. Pomoc medyczna, opatrunki i lekarstwa są tu bezpłatne. Od 1 stycznia 1895 roku uruchomiono abonament na płatną obsługę w domu.

Zaledwie jeden dom oddziela Ewangelicki Dom Misji Miejskiej (Evangelische Stadtmissionshaus) od szpitala św. Elżbiety. To również nowy budynek, ale skromniejszy. Za jedno ze swoich zadań tutejsi misjonarze uważają przeciwstawianie się wierzeniom pogańskim. Dążą do naprawienia grzechów duchowych współczesnego społeczeństwa, oczyszczenia obrzędów kościelnych i przywracania zbłąkanych chrześcijan na łono Kościoła. Ponadto misja utrzymuje domy i szpitale dla ubogich, służbę ratowania dzieci, które straciły rodziców; tworzy związki młodzieżowe i związki wstrzemięźliwości (Enthaltsamkeitsverein – Związek Surowych Obyczajów), zajmuje się wspieraniem ludzi, którzy znaleźli się w różnych ciężkich sytuacjach życiowych.

Ulica Friedmann (Friedmannstraße), która do końca 1892 roku nazywała się Trzecim Zaułkiem Wałowym (dritte Wallgasse), przecinając Stromy Zaułek, biegła w kierunku wschodnim, równolegle do Królewskiej, od Szpitala Garnizonowego (Garnison Lazarett) do Litewskiego Wału (Litthauer Wallstraße).

Stoi przy niej Dom Związku Friedmannów (Friedmannsche Vereinshaus), na którego cześć została przemianowana. W domu mieści się Związek Kobiet (weiblicher Verein), pragnących pomagać chorym i ubogim. Pomoc świadczona jest w domu. Związkowi przewodniczy pani Friedmann, małżonka radcy miejskiego.

(Tej ulicy obecnie, podobnie jak Domu Związku Friedmannów, nie ma. Przebiegała przez podwórza dzisiejszych dziewięciopiętrowych bloków, które stoją w pewnym oddaleniu wzdłuż ulicy Frunzego od ogrodzenia Szpitala Zakaźnego do Litewskiego Wału. W 1913 roku przy ulicy Friedmann zbudowano Friedenskirche (Friedenskirche – Kościół Pokoju). Ona również się nie zachowała. Jak widać z powyższego, terytorium gminy Neue Sorge obejmowało teren wzdłuż dzisiejszej ulicy Frunzego od ulicy Klinicznej do Litewskiego Wału, sięgając po 100–200 metrów na północ i na południe od dawnej Królewskiej. — przyp. red.)

Zdjęcia archiwalne: Bildarchiv Ostpreußen. Współczesne: Michaił Ogorodnikow.

_______________________

• „Folio”, „quarto” i „octavo” to tradycyjne formaty książek, zależne od tego, jak składa się arkusz drukarski. Folio – największy format – arkusz składa się raz, w wyniku czego powstają dwie karty i cztery strony. Format ten znany jest też jako „in folio”. Quarto – format średni – arkusz złożony dwukrotnie – cztery karty i osiem stron. Termin „quarto” pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego „czwarta część”. Octavo – arkusz złożony trzykrotnie – osiem kart i szesnaście stron. Termin „octavo” pochodzi od łacińskiego słowa „ósmy”.

Przetłumaczono z języka rosyjskiego przy pomocy AI (Claude, Anthropic), październik 2026 r.